Kada se posmatra istorija srpskog naroda izvan granica matične države, pogled se najčešće zadržava na vidljivim obeležjima prisustva: kupolama hramova, zgradama narodnih domova, spomenicima na grobljima ili imenima ulica i zadužbina. Međutim, unutar tih zdanja – u drvenim ormanima crkvenih kancelarija, u čitaonicama starih trgovačkih bratstava, u manastirskim riznicama i u privatnim radnim sobama iseljenika – vekovima je nastajala jedna tiša, ali neprocenjiva građevina: mreža srpskih biblioteka i arhiva u rasejanju.

Knjiga i dokument u iseljeništvu nikada nisu imali samo upotrebnu vrednost. Za zajednicu koja živi u drugom jezičkom, pravnom i kulturnom okruženju, pisani trag predstavlja tapiju o postojanju. Matična knjiga krštenih dokazuje ko se i kada rodio; zapisnik sa skupštine dobrotvornog društva beleži ko je priložio novac za školu ili bolnicu; stari kalendar ili primerak iseljeničkog lista čuva jezik kakvim su govorili rudari u Pensilvaniji, trgovci u Trstu ili studenti u Beču i Parizu. Bez tih biblioteka i arhivskih fondova, istorija srpskog rasejanja svela bi se na maglovita porodična predanja.

Građanski temelji: Sentandreja, Trst, Pešta i Beč

Prve sistematski uređene srpske biblioteke i arhivi izvan matičnog balkanskog jezgra nastali su tamo gde su velike seobe i trgovački putevi stvorili snažan građanski sloj. Nakon Velike seobe 1690. godine, u varošima duž Dunava – od Sentandreje, Budima i Pešte do Komorana, Đera i Temišvara – monasi, sveštenici i trgovci nisu sa sobom nosili samo ikone i svete mošti, već i rukopisne srbulje, psaltire, mineje i povelje.

U Sentandreji i Budimu crkvene opštine i eparhijska središta postali su pravi trezori stare srpske pismenosti. Tokom 18. i 19. veka, bogati srpski trgovci, plemići i zadužbinari u Habzburškoj monarhiji shvatili su da opstanak zajednice zavisi od obrazovanih ljudi i knjiga. Kada je Sava Tekelija 1838. godine u Pešti osnovao Tekelijanum kao zavod za školovanje srpskih đaka, uz njega je odmah formirana i bogata biblioteka, koja je zajedno sa zbirkom Matice srpske (osnovane u Pešti 1826. godine, pre preseljenja u Novi Sad 1864) činila najveće srpsko knjižno blago tog doba.

Istovremeno, na obali Jadranskog mora, srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Trstu izgradila je oko hrama Svetog Spiridona arhiv i biblioteku evropskog ranga. Tršćanski brodovlasnici i veletrgovci – porodice Kurtović, Gopčević, Kvekić, Ризнић, Вучетић i Škuljević – bili su među najvećim prenumerantima (pretplatnicima) srpskih knjiga u 19. veku. U arhivu Tršćanske opštine, koji je uredno vođen od polovine 18. veka na srpskom, italijanskom i grčkom jeziku, sačuvani su testamenti, trgovački ugovori, školski izveštaji, kao i dragocena prepiska sa Dositejem Obradovićem, Vukom Karadžićem, Njegošem i knezom Milošem.

Sličnu ulogu imao je i Beč, grad u kome su štampane najvažnije srpske knjige i novine prve polovine 19. veka, od Novina serbskih Dimitrija Davidovića do Vukovog Srpskog rječnika. Studentska društva poput bečke Zore, gračanske Srbadije i praške ili ciriške čitaonice posedovala su sopstvene knjižnice u kojima su se generacije mladih intelektualaca upoznavale sa evropskom naukom, ali i čuvale zabranjene ili retke primerke domaće publicistike.

Manastirske i parohijske riznice u Severnoj Americi

Sa talasom ekonomskih migracija krajem 19. i početkom 20. veka, kada desetine hiljada Srba iz Like, Korduna, Banije, Dalmacije, Hercegovine, Crne Gore, Bosne, Vojvodine i Srbije odlaze u rudnike i čeličane Sjedinjenih Američkih Država i Kanade, kultura čuvanja knjige dobija sasvim novu socijalnu dimenziju. Prvi iseljenici u Džeksonu (Kalifornija), Pitsburgu, Čikagu, Bjutu (Montana), Klivlendu ili Hamiltonu često su bili skromnog obrazovanja, ali su gotovo u svakoj rudarskoj koloniji osnivali čitaonice, potporna društva i parohije.

Uz prve srpske crkve i prosvetne saveze u Americi nastaju i prve iseljeničke biblioteke. Posebno mesto u tom procesu zauzima osnivanje manastira Svetog Save u Libertvilu kod Čikaga dvadesetih godina 20. veka, zaslugom episkopa Mardarija Uskokovića i kasnijim radom vladike Nikolaja Velimirovića. Manastir u Libertvilu, a kasnije i Bogoslovski fakultet i manastir Nova Gračanica, postali su centralna mesta za prikupljanje crkveno-istorijske građe, rukopisa, starih fotografija i retkih izdanja srpske emigracije.

Još jedan izuzetan primer predstavlja biblioteka i arhiv manastira Hilandara, koji je u drugoj polovini 20. veka dobio neočekivanog, ali izuzetno posvećenog saveznika u američkoj akademskoj sredini. Osnivanjem Hilandarske naučne biblioteke (Hilandar Research Library) na Državnom univerzitetu Ohaja (Ohio State University) u Kolumbusu 1978. godine, zaslugom profesora Mateje Matejića i njegovog sina Predraga Matejića, mikrofilmovano je i zaštićeno više hiljada slovenskih i srpskih srednjovekovnih rukopisa sa Svete Gore i iz evropskih biblioteka, čime je u srcu Amerike stvoren najveći svetski centar za proučavanje srednjovekovne slovenske ćirilične pismenosti.

Iseljenička štampa i arhivi političke emigracije

Drugi svetski rat i posleratne ideološke podele doneli su novi talas srpske emigracije u Veliku Britaniju, Sjedinjene Države, Kanadu, Francusku, Nemačku, Argentinu i Australiju. Među ratnim zarobljenicima, političkim emigrantima i raseljenim licima nalazio se ogroman broj predratnih oficira, diplomata, profesora univerziteta, pravnika, novinara, sveštenika i književnika – od Slobodana Jovanovića i Miloša Crnjanskog u Londonu, preko Rastka Petrovića i Jovana Dučića u Americi, do brojnih kulturnih radnika u Buenos Ajresu, Melburnu i Torontu.

Za ovu generaciju emigranata pisana reč bila je osnovno sredstvo očuvanja istorijskog svedočanstva. Širom slobodnog sveta osnivane su štamparije, izdavačke zadruge (poput Srpske narodne odbrane, Amerikanskog Srbobrana, Kanadskog Srbobrana, Naše reči Desimira Tošića u Parizu i Londonu, ili Glasa kanadskih Srba) i zavičajna udruženja. U redakcijama tih listova i u privatnim arhivama urednika decenijama su se taložili rukopisi memoara, diplomatska prepiska, ratni dnevnici, spiskovi žrtava i stotine knjiga koje u posleratnoj Jugoslaviji nisu smele da budu unete niti katalogizovane u javnom pristupu.

Za savremene istoričare, ovi emigrantski fondovi predstavljaju nezamenljiv komplementarni izvor. Dok su državni arhivi u Beogradu čuvali zvaničnu dokumentaciju institucija, privatni i organizacioni arhivi u Londonu, Parizu, Čikagu, Torontu, Vindzoru ili Sidneju sačuvali su drugu stranu istorijske slike 20. veka – lična pisma, polemike, zapisnike humanitarnih akcija i književna dela nastala u tuđini.

Kako izgleda anatomija jedne porodične i parohijske arhive

U praksi, arhivsko blago rasejanja retko se nalazi na jednom mestu. Ono je raspoređeno u tri međusobno povezana prstena:

  1. Parohijski i klupski arhivi: U kancelarijama crkveno-školskih opština i srpskih klubova od Beča, Minhena, Ciriha i Stokholma do Čikaga i Melburna nalaze se matične knjige, blagajnički dnevnici, spomenice povodom osvećenja hramova, fotografije folklornih društava i kompleti parohijskih glasnika. Ovi dokumenti precizno odslikavaju socijalnu istoriju: kako su se menjala zanimanja iseljenika, iz kojih su krajeva dolazili novi talasi i kako je zajednica reagovala na krize u matici.
  2. Univerzitetski i javni slavistički fondovi: Velike svetske biblioteke – poput Kongresne biblioteke u Vašingtonu, Njujorške javne biblioteke, Huverovog instituta na Univerzitetu Stenford, Britanske biblioteke u Londonu ili Nacionalne biblioteke u Beču – poseduju posebne srpske i južnoslovenske kolekcije koje su često formirane poklonima srpskih naučnika, diplomata i kolekcionara.
  3. Privatne porodične biblioteke: U domovima starih iseljenika čuvaju se pisma poslata iz zavičaja pre jednog veka, pasoši Austrougarske, Kraljevine Srbije ili Kraljevine Jugoslavije, stare fotografije na kartonu, diplome, ordenje i retke knjige sa posvetama autora.

Opasnost od zaborava i imperativ digitalizacije

U trećoj deceniji 21. veka srpske biblioteke i arhivi u rasejanju suočavaju se sa tihom, ali ozbiljnom pretnjom. Kada preminu poslednji svedoci starijih migracionih talasa, njihovi naslednici – rođeni i školovani na engleskom, nemačkom, francuskom, švedskom ili španskom jeziku – često ne mogu da pročitaju rukopisnu ćirilicu niti da prepoznaju istorijsku vrednost požutelih sveščica, pisama i novina u porodičnim kovčezima.

U mnogim gradovima Severne Amerike i zapadne Evrope dešavalo se da prilikom prodaje starih porodičnih kuća čitave biblioteke srpskih emigrantskih izdanja završe na rasprodajama ili budu nepovratno izgubljene. Istovremeno, pojedine stare parohije u industrijskim i rudarskim mestima koja su ekonomski opustela ostale su sa malim brojem vernika koji nemaju stručne kapacitete da održavaju arhivsku građu staru više od jednog stoleća.

Rešenje ovog problema ne leži u improvizaciji, već u sistematskom povezivanju matičnih ustanova kulture (Narodne biblioteke Srbije, Biblioteke Matice srpske, Državnog arhiva Srbije, Arhiva Jugoslavije i Arhiva Srpske pravoslavne crkve) sa eparhijama, parohijama i akademskim radnicima u dijaspori. Svaki skenirani parohijski letopis, svaka digitalizovana godišta iseljeničkog lista i svaki popisani lični fond u rasejanju vraćaju u zajednički kulturni krvotok deo pisanog pamćenja bez koga srpska istorija ostaje nepotpuna. Čuvati biblioteke i arhive u dijaspori ne znači samo brinuti o staroj hartiji – to znači sačuvati glasove generacija koje su, daleko od zavičaja, uporno pisale da ne bi bile zaboravljene.